Een ode aan de culturen van chimpansees
Toen Jane Goodall begon met het bestuderen van de wilde chimpansees van Gombe, merkte ze op dat chimpansees van elkaar leren. Terugkijkend op haar observaties van het vissen naar termieten, waarbij de chimpansees grassprieten of twijgen als gereedschap gebruiken, schreef ze: „Het is een sociale traditie die het ontstaan vertonen van een primitieve cultuur – als we cultuur verstaan als gedragspatronen die worden overgedragen door imitatie of aanleren.”
De diversiteit in het gereedschapsgebruik van chimpansees
Destijds was het idee dat chimpansees een cultuur bezitten revolutionair – en werd het door de meeste wetenschappers verworpen. Maar een kiem was geplant.
Vele jaren later, toen onderzoekers op andere plaatsen in heel Afrika wilde chimpansees gingen observeren, werd het mogelijk om het gedrag van verschillende chimpanseegroepen te vergelijken. Hieruit bleek dat chimpansees een opmerkelijke verscheidenheid aan gereedschappen gebruiken, niet alleen voor het vissen naar termieten, maar ook in vele andere contexten. Chimpansees gebruiken stenen om harde noten open te breken, maken bladsponzen om drinkwater te verzamelen en gebruiken zelfs geslepen stokken als speren om op andere dieren te jagen, naast vele andere voorbeelden. In sommige regio’s gebruiken chimpansees een combinatie van twee gereedschappen om naar termieten te vissen. Eerst breken ze de harde buitenkant van een termietenheuvel open met een stevige stok. Vervolgens steken ze een flexibele stijg met een borstelachtige punt in de kronkelende tunnels van de heuvel, waar agressieve termieten zich aan de vezels vastklampen – om vervolgens eruit getrokken en met smaak opgegeten te worden.
De diversiteit in het gereedschapsgebruik van chimpansees
Destijds was het idee dat chimpansees een cultuur bezitten revolutionair – en werd het door de meeste wetenschappers verworpen. Maar een kiem was geplant.
Vele jaren later, toen onderzoekers op andere plaatsen in heel Afrika wilde chimpansees gingen observeren, werd het mogelijk om het gedrag van verschillende chimpanseegroepen te vergelijken. Hieruit bleek dat chimpansees een opmerkelijke verscheidenheid aan gereedschappen gebruiken, niet alleen voor het vissen naar termieten, maar ook in vele andere contexten. Chimpansees gebruiken stenen om harde noten open te breken, maken bladsponzen om drinkwater te verzamelen en gebruiken zelfs geslepen stokken als speren om op andere dieren te jagen, naast vele andere voorbeelden. In sommige regio’s gebruiken chimpansees een combinatie van twee gereedschappen om naar termieten te vissen. Eerst breken ze de harde buitenkant van een termietenheuvel open met een stevige stok. Vervolgens steken ze een flexibele stijg met een borstelachtige punt in de kronkelende tunnels van de heuvel, waar agressieve termieten zich aan de vezels vastklampen – om vervolgens eruit getrokken en met smaak opgegeten te worden.
Van sociaal leren naar cultuur
Niet alle chimpanseegroepen gebruiken dezelfde tools. Sommige gebruiken stokken om in stilstaand water naar algen te vissen, terwijl andere dat niet doen, ook al zijn zowel algen als geschikte gereedschappen in hun leefgebied in gelijke mate beschikbaar. Of een bepaald gedrag in een groep voorkomt, hangt niet af van de beschikbaarheid van hulpbronnen, maar van de aanwezigheid van deskundige ‘leermeesters’ van wie anderen kunnen leren.
Recent onderzoek heeft ook aangetoond dat chimpansees niet alleen leren of een hulpmiddel al dan niet wordt gebruikt, maar ook hoe het wordt gebruikt. Dit wordt prachtig geïllustreerd door de kenmerkende lichaamshoudingen die leden van drie chimpanseegroepen in Centraal-Afrika aannemen tijdens het termietenvissen. In de Wonga Wongue-groep liggen de dieren op hun zij terwijl ze op termieten jagen; in de Korup-groep leunen alle dieren gewoonlijk op hun ellebogen; de chimpansees van Goualougo zitten daarentegen altijd rechtop. In elke groep geven de ervaren individuen hun techniek voor het vissen naar termieten door aan andere groepsleden, die deze manier van doen zonder meer overnemen – het is dus cultureel bepaald.
We beginnen pas net te beseffen hoe uitgebreid het dagelijkse gedrag is dat bij chimpansees sociaal wordt aangeleerd – van de manier waarop ze elkaar verzorgen en het voedsel dat ze eten tot de manier waarop de kinderen spelen.
Waarom dit belangrijk is
De sociaal aangeleerde gedragingen van chimpanseegroepen worden van de ene generatie op de volgende doorgegeven en vormen zo het unieke culturele repertoire van elke groep. Dit kan worden beschouwd als unieke collectieve kennis, een schat aan ervaring, opgebouwd over vele generaties binnen een bepaalde omgeving, en die een belangrijk onderdeel vormt van het erfgoed van die groep.
Wanneer chimpanseegemeenschappen verdwijnen als gevolg van stroperij en het verlies van leefgebied, verliezen we meer dan alleen individuele dieren of populaties. We verliezen complete kennisbestanden die zich gedurende generaties in specifieke ecologische omgevingen hebben ontwikkeld. Aangezien bepaalde culturele gedragingen het vermogen van een groep om zich aan te passen en op de lange termijn te overleven kunnen verbeteren, heeft dit belangrijke implicaties voor natuurbehoud. Om de toekomst van chimpansees veilig te stellen, moeten we niet alleen individuen, populaties en genetische diversiteit beschermen, maar ook hun collectieve kennis en rijke culturele diversiteit.
Door dr. Rahel Noser, Jane Goodall Institute Switzerland
(Dutch: Kathelijne Bonne)
Bronnen
Boesch C., et al. (2020) Chimpanzee ethnography reveals unexpected cultural diversity. Nature Human Behaviour; DOI 10.1038/s41562-020-0890-1
Boesch, C., & Boesch, H. (1990). Tool use and tool making in wild chimpanzees. Folia Primatologica, 54(1–2), 86–99, DOI 10.1159/000156428
Goodall, J. (1963). Feeding behaviour of wild chimpanzees: A preliminary report. Symposium of the Zoological Society of London, 10, 39–47.
Malherbe, M., et al (2024) Protracted development of stick tool use skills extends into adulthood in wild western chimpanzees. PLoS Biology, 22(5), e3002609, DOI 10.1371/journal.pbio.3002609
Musgrave, S. et al. (2016). Tool transfers are a form of teaching among chimpanzees. Scientific Reports, 6, 34783, DOI 10.1038/srep34783
Nodé-Langlois, O et al. (2025) Social tolerance and role model diversity increase tool use learning opportunities across chimpanzee ontogeny. Communications Biology, 8(1), 509, DOI 10.1038/s42003-025-07885-4
O’Malley, R. C., Wallauer, W., Murray, C. M., & Goodall, J. (2012) The appearance and spread of ant fishing among the Kasekela chimpanzees of Gombe: A possible case of intercommunity cultural transmission. Current Anthropology, 53(6), 650–663, DOI 10.1086/667692
Sanz, C. M., & Morgan, D. B. (2013) Ecological and social correlates of chimpanzee tool use. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 368(1630), 20120416, DOI 10.1098/rstb.2012.0416
Slania, N.E., et al. (2026) Chimpanzee culture beyond the conspicuous: Evidence for broad-scale observational social learning in wild individuals." iScience 29.6, DOI 10.1016/j.isci.2026.115922
Wessling, E. G. et al. (2026) Identifying practical pathways from animal culture theory to conservation practice. Biological Reviews, DOI 10.1002/brv.70162
Whiten A. et al. (1999) Cultures in chimpanzees. Nature 399(6737): 682-685, DOI 10.1038/21415
Whiten, A. et al. (2022) Collective knowledge and the dynamics of culture in chimpanzees. Phil Trans R Soc B: Biological Sciences 377.1843, DOI 10.1098/rstb.2020.0321